0

Anaxagoras'ın Bilim ve Felsefedeki Yeri

Anaxagoras’ın felsefesi büyük önem taşır. Çünkü felsefesinin mükemmel bir sistematiği vardır. Çözmeye çalıştığı sorunlara tutarlı yanıtlar vermektedir. [ Denkel (14) ]
” Evren bir ereğe göre kuruldu ve işler “ anlayışı ( teolojik görüş ) felsefeye ilk getiren odur. [ Gökberk(12) ]

Atomcu felsefenin oluşmasında Anaxagoras’ın etkisi büyüktür. Felsefeyi Atina’ya ilk kez Anaxagoras getirdi. Atina’da felsefenin gelişmesinde büyük katkıları oldu.
Anaxagoras, İyonya’nın bilimsel geleneğini yaşatmıştır. Bilim ve felsefedenn başka hiçbir şeyle ilgilenmedi. Çalışmalarını engeller diye mirasını reddetti. Pratik sorunlara ilgi duymadı. [ Freeman(5), Guthrie(10) ]

Anaxagoras, dinle bilim arasındaki çatışmanın bilinen ilk kahramanıdır. Bilim uğruna yaşamını tehlikeye atmaktan çekinmemiştir. [ Hull (16) ]
Anaxagoras bilimin yanında edebiyatla da ilgilendi. [W:Homer] ‘in şiirlerini ahlâki açıdan yorumladı.  [ Freeman(5) ] Bundan anlaşılıyor ki, Anaxagoras tek boyutlu bir bilimadamı değildi. Tam bir aydındı.

Kaynakça

(5) Freeman K., PreSocratic Philosophers, Oxford, Basil Blackwell, 1966.
(10) Guthrie, W. K. C., A History of Greek Philosophy, Vol. II, Cambridge University Press, 1974.
(12) Gökberk M., Felsefe Tarihi, Bilgi Yayınevi, 1965.
(14) Denkel A., Demokritos / Aristotales – İlkçağda Doğa felsefesi, Kalamış Yayıncılık.
(16) Hull, L. W., History and Philosophy of Science, 1960.

1

Anaxagoras'ın Bilimsel Çalışmaları

Astronomi: Anaxagoras Güneş ve yıldızların canlı varlıklar olmadığının, maddi cisimler olduğunun bilincindeydi. Güneş ve yıldızların  ışık kaynağı olduğunu saptadı.

Ona göre Güneş akkor haline gelmiş metaldi. Ay’ın aydınlık yüzünün daima Güneş’e dönük olduğunu gözledi ve bu gözlemden şu sonucu çıkardı: Ay, soğuktur ve ışığını Güneş’ten alır. Bu bilgiye dayanarak Ay’ın safhalarını doğru olarak açıkladı.

Ay ile Güneş’in hareketlerinin ilişkili olduğunu belirledi. Bu ilişkinin Ay’ın safhalarının bir düzen içinde gerçekleşmesinin nedeni olduğunu söyledi.

Ay ve Güneş tutulmalarının nedenini doğru izah etti. Güneş’in dönencesini havanın direnci ile açıkladı. Ona göre, Güneş hareket ederken havayı sürükler. Bu nedenle Güneş’in hızı azalır ve geriye döner. Ay’ın da dönenceleri vardır ve bunun da nedeni hava direncidir. Fakat ay soğuğa Güneş kadar egemen olamadığı için, yörüngesinde daha sık döner.

Anaxagoras  Ay ile Dünya’nın aynı maddelerden meydana geldiğine, fakat Ay’ın daha sıcak olduğuna inanırdı. Dünya’da olduğu gibi Ay’da dap ve vadiler olduğunu söyledi.

Ona göre göktaşları gökyüzünde dönerek hareket eden taş kütlelelerinin parçalarıdır. Güneş bu taş kütlelerinin en büyüğüdür. Bu düşüncesini ” Güneş Pelopones’ten daha büyüktür, ” diye ifade etti.

Güneş ve Ay, yıldızların altındadır. Yıldızların altında onlarla beraber dönen başka cisimler de vardır. Fakat bu cisimleri göremeyiz. Ay, Güneş’in altındadır ve bize daha yakındır. Yıldızların yörüngesi Dünya’nın altından geçer. Yıldızlar Dünya’dan çok uzaktadır. Güneş’ten daha az sıcaktır. Çünkü soğuk bölgeleri vardır.

Anaxagoras Samanyolu’nun yapısı hakkında bir teori geliştirdi. Bu teoriye göre, Güneş ışınları bazı yıldızların görülmesini engeller. Güneş yörüngesinde hareket ederken Dünya’nın altından geçer. Bu geçişi sırasında Dünya, Güneş’in ışınlarının bu yıldızların ütüne düşmesini önler ve bu yıldızların ışığı görülür. Samanyolu bu yıldızların ışığıdır.

Anaxagoras’ın depremi açıklayan teorisi şöyledir: ” Dünya’ya alt tarafından destek olan hava ısınırsa Dünya’ya çarpar. Bu çarpma sonucunda Dünya denizdeki gemi gibi sallanır. Deprem bu hareketin sonucudur.”

Devamını oku »

1

Anaxagoras'ın Felsefesi

Anaxagoras‘ın felsefesinin temel ilkeleri Ela okulunun temel ilkeleridir. Yani Anaxagoras’a göre de var oluş ve yok oluş asla mümkün değildir. Var oluş karışma, yok oluş ayrılmadır. Ona göre, varolmayı ” karışmak “, yok olmayı ” ayrılmak ” diye adlandırmak gerekir.

Fakat Anaxagoras maddenin tek bir cins cevherden ( töz ) oluştuğunu ileri süren Elea okulundan ve maddenin dört temel elemandan ( su, hava, ateş, toprak ) oluştuğunu söyleyen Empedokles‘ten ayrılır.

Anaxagoras’a göre deney dünyasındaki nesnelerin nitelik bakımından sayısız çeşitliliği dört unsuurun birleşmesiyle açıklanamaz. Deney dünyasında nitelik bakımından ne kadar çeşitlilik varsa, nitelikçe birbirinden ayrılan o kadar ana madde ( spermata ) vardır. Ona göre, spermataların sayısı sonsuz, boyutları ise sonsuz küçüktür. Yaratılmadılar ve yok edilemezler. Toplamları daima aynıdır. Ne azalırlar, ne çoğalırlar, Spermatalar cansızdır. Hareket yetenekleri yoktur.

Duyularımızla kavradığımız nesnelerde, spermataların hepsinden vardır ve nesneler kendilerinde ağır basan spermata çeşidine göre nitelik kazanır. Anaxagoras’a göre nesnelerin niteliklerinin değişmesi demek, nesnelerin birleşimlerine yeni spermataların girmesi ya da birtakım spermataların bu birleşimden ayrılarak belli bir spermatanın üstünlük kazanması demektir.

Spermataların birleşmesinden oluşan bütün nesnelerde, dolayısıyla her maddeden bir parça vardır. Yani, her şeyde her şeyden bir parça vardır. her şeyde her şeyden bir parça varsa ve bir parçayı diğer bütün şeylerden yalıtarak yalın bir biçimde elde etmek olanağı yoksa, her şey sonsuza değin bölünebilir.

Spermatalar cansız ve hareket yetenekleri olmadığı için birleşemez ve ayrılamazlar. Anaxagoras’a göre spermataların ayrılmasını ve birleşmesini sağlayan ” neden “, kendi içinde canlı bir varlıktır. Evreni, düzeni ve ereği ( telos ) olan bir bütün olarak algıladığımıza göre, spermataların hareketini sağlayan varlık, düzeleyen bir ereğe ( telos ) göre oluşturan bir kuvvet olmalıdır. Bu kuvvetin gördüğü iş aklın fonksiyonuna benzediği için, Anaxagoras bu kuvvete ” nous ” ( akıl ) adını verir. Ona göre, nous da bir maddedir. Nous, bütün nesnelerin en incesi ve arınmışıdır. Yalnız başına olduğunda saftır. Çeşitli niteliklerde görünmesine karşın hep kendisine eşittir. Kendi kendine hareket edebilen biricik maddedir, bütün öteki varlıkların hareket ilkesidir. [ Gökberk(12), Weber(13), Burnet(2), Freeman(5) ]

Kaynakça

(2) Burnet J., Early Greek Philosophy, London, 1975.
(5) Freeman K., PreSocratic Philosophers, Oxford, Basil Blackwell, 1966.
(12) Gökberk M., Felsefe Tarihi, Bilgi Yayınevi, 1965.
(13) Weber A., Felefe Tarihi Bilgi Yayınevi, 1965.

0

Anaxagoras'ın Eserleri

Anaxagoras‘ın tek bir kitap yazdığı genellikle kabul edilir. Bu kitap şüphesiz doğa üzerineydi. Kitap çekici ve yüksek bir üslupla yazılmıştı. Eflatun’un (11), ” Sokrates’in Savunması “ isimli diyaloğundan, Anaxagoras’ın kitabının Atina’da bir drahmiye satıldığı anlaşılmaktadır. Simplicius ( MS 6. yüzyılda yaşamış Neo-Platonist filozof ) bu kitabı okumuştu.

Bugün elimizde olan parçaları Simplicius’a borçluyuz.  Bu parçalar kitabın birinci bölümüne aittir ve genel ilkeleri ele alır. Anaxagoras şüphesiz kitabının diğer kısımlarında genel ilkelerini astronomi, meteoroloji, fizyoloji vb. konulara uygulamıştır. Bu konularla ilgili ayrıntılı bilgi vermiştir. Bu bilgilerle ilgili birkaç parça bugüne ulaşmıştır. Sisteminin ayrıntıları ile ilgili bilgileri çok sayıda ikinci el kaynaktan elde etmek mümkündür.

Anaxagoras’ın hapishanede çemberle ilgili bir kitap yazdığı ileri sürülür. Bu iddia Plutarch’ın bir cümlesine dayanır. [ Burnet(2) ] Bu cümlenin yanlış anlaşıldığını, cümlenin ” Anaxagoras hapishanede zaman geçirmek için döşeme üzerinde şekil çizerek problem çözmeye çalıştı, ” anlamına geldiği ortaya çıktı.

Anaxagoras’ın dekor yapma ve perspektif hakkında kitap yazdığı söyleyenler var. Böyle bir kitaptan günümüze herhangi bir parça ulaşmamıştır. Fakat perspektif konusunda bir kitap yazmış veya kitabında perspektiften söz etmiş olma olasılığı var.

Anaxagoras’ın kitabından günümüze kalan parçalar ilk bakışta kolay anlaşılır gözükmesine karşın, özellikle kullandığı terimler anlamları kesin değildir. Bu nedenle hem eski hem modern çağlarda, kalan parçaların anlamı hakkında pek çok tartışma yapılmıştır. [ Freeman(5), Burnet(2), Guthrie(10) ] Anaxagoras’tan günümüze kalan parçalar W. Kranz’ın (9) ” Antik Felsefe ” isimli eserinde mevcuttur.

Kaynakça

(2) Burnet J., Early Greek Philosophy, London, 1975.
(5) Freeman K., PreSocratic Philosophers, Oxford, Basil Blackwell, 1966.
(9) Kranz, W., Antik Felsefe, Sosyal Yayınları, 1984.
(10) Guthrie, W. K. C., A History of Greek Philosophy, Vol. II Cambridge University Press, 1974
(11) Eflatun, Sokrates’in Savunması, Remzi Kitabevi, 1975.

0

Anaxagoras'ın Kişiliği

Bazı yazarlar Anaxagoras‘ın kişiliğini ortaya koyan küçük öyküler nakletmiştir. Örneğin Anaxagoras Lampsakos’a gittiğinde, kentin yöneticileri bir isteği olup olmadığını sordukları zaman, şu yanıtı vermiştir: ” Öldüğüm ayda çocuklar tatil yapsın. ” Yalnızca Lampsakos’ta çocuklar onun öldüğü ay tatil yaptılar. [ Laertius(1), Freeman(5) ]

” Dünyaya gelmek, gelmemekten için daha iyidir? ” diye sorulduğunda ise şöyle yanıt vermiş: ” Gök cisimlerini ve tüm evreni incelemek için insan dünyaya gelmeyi seçmelidir. “

Anavatanını unuttuğu için serzenişte bulunanlara gök cisimlerini gösterdi ve dedi ki : ” Anavatanımla gerçekten ilgiliyim. “

Yargıçların onu ölüme mahkum ettiklerini öğrendiği zaman şöyle demiş: ” Ölümlü birini dünyaya getirdiğimi biliyordum. “

Gurbette ölürse üzüleceğini söyleyene şöyle demiş: ” Öteki dünyaya giden yolların uzunluğu her tarafta aynıdır. “

Anaxagoras çok ciddi bir insandı. Bu nedenle ” Gülme, hatta tebessüm etme yeteneği yoktur, ” diye şaka yapılırdı. [ Laertius(1), Guthrie(10), Freeman(5) ]

Kaynakça

(1) Laertius D., Lives of Eminent Philosophers, Harvard University Press, 1970.
(5) Freeman K., PreSocratic Philosophers, Oxford, Basil Blackwell, 1966.
(10) Guthrie, W. K. C., A History of Greek Philosophy, Vol. II, Cambridge University Press, 1974.

0

Anaxagoras'ın Atina'dan Sürülmesi

Anaxagoras, Atina’da herhangi bir sorunla karşılaşmadan otuz yıl yaşadıktan sonra hakkında dava açıldı. [ Freeman(5) ] Bu dava hakkında kaynaklar farklı bilgi verir. Bazı kaynaklara göre Anaxagoras’ı politikacı Cleon, “ Güneş, kırmızı ve sıcak bir maden kütlesidir, “ dediği için dinsizlikle suçladı. ” Beş talent “ para ve sürgün cezası verirdi. Diğer kaynağa göre, Perikles‘in muhalifi politikacı Tuhcydides onu dinsizlik ve Perslerle işbirliği yapmakla suçladı. Ölüm cezası verirdi. Perikles’in savunması onu ölüm cezasından kurtardı. Fakat Atina’dan sürüldü. Diğer bir kaynağa göre, duruşmadan önce uzun süre kötü koşullarda kaldı. Bu nedenle zayıfladı ve hastalandı. Duruşmaya getirildiğinde perişan bir durumdaydı. Yargıçlar onu affettiler. Fanatik dinci Diopeithes dine saygı duymayan ve gök cisimleri hakkında bilgi öğretenlerin mahkemeye verilmesini önerdi. Amacı Anaxagoras’ı mahkum ettirip, Perikles’i vurmaktı. Perikles korktu ve Anaxagoras’ı Atina’dan uzaklaştırdı. [ Kranz(9) ]

Anaxagoras sürüldükten sonra öğrencisi Euripides bir koro şarkısı yazmış. Şarkı şöyle: ” Bahtlıdır bilimle uğraşan / Kendini yoran, araştıran / Düşünmez yurttaşlara zarar vermeyi / Haksızlığa asla varmaz eli / Doğanın biçimsiz düzenine bakar / Gözünü ayırmaz, bu kozmos nereden / Nasıl doğmuştur, bunu sorar / Temizdir, lekesizdir böyle bir kişi / Kötülükten, şüpheden uzaktır her işi. ” [ Kranz(9) ]

Anaxagoras Atina’dan ayrıldıktan sonra, Çanakkale Boğazı’nın güney kıyısındaki Lampsakos’a ( Lapseki ) yerleşti. Burada büyük ilgi gördü, bir okul açtı ve öğrenci yetiştirdi. Sokrates’in hocası Archelaus bu okulda okudu.

Anaxagoras MÖ 428 yılında öldü. Lampsakus halkı onun için görkemli bir cenaze töreni düzenledi. Pazar meydanında onun anısına, ” akıl ve gerçek “e ithaf edilmiş bir anıt diktiler. Doğduğu şehir Clazomenae’de, üzerinde Anaxagoras’ın resmi olan para basıldı. [ Laertius(1), Burnet(2), Freeman(5), Guthrie(10) ]

Kaynakça

(1) Laertius D., Lives of Eminent Philosophers, Harvard University Press, 1970.
(2) Burnet J., Early Greek Philosophy, London, 1975.
(5) Freman K., PreSocratic Philosophers, Oxford, Basil Blackwell, 1966.
(9) Kranz, W., Antik Felsefe, Sosyal Yayınları, 1987.
(10) Guthrie, W. K. C., A History of Greek Philosophy, Vol. II, Cambridge University Press, 1974.

5

Anaxagoras'ın Hayatı

Anaxagoras, MÖ 500 ya da 499 yılında Klazomenia’de ( İzmir-Urla yakınındaki Güladası ) doğdu. Ailesi zengin ve asildi, yardımserverliği ile ünlüydü. [ Laertius(1), Burnet(2), Kirk ve Raven(3) ]

Anaxagoras ülkesini terk etti ve Atina’ya yerleşti. Ülkesini neden terk edip Atina’ya yerleştiğini açıklayan kaynak yok. Bu konuda bazı tahminler yapılmış. Bu tahminlerden birine göre, İyon başkaldırısını bastıran Persler, Klazomenai’yi işgal ettiler. Bundan dolayı Yunanlı olmasına karşın Anaxagoras Pers uyruğundaydı. Bu nedenle Salamis Savaşı’nın olduğu yıl ( MÖ 480 ) Pers ordusu ile Atina’ya gitmiş olabilir. [ Burnet(2), Copleston(4) ]

Diğer bir tahmin şöyle: MÖ 467-466 yıllarında Anaxagoras güneşten bir taş düşeceğini söyledi ve bu olayın hangi gün olacağını tahmin etti. Dediği gibi bir göktaşı Trakya’da Aegospotami yakınına düştü. Büyük yankı yaratan bu olay Anaxagoras’a ün getirdi. Ününü duyan Perikles onu Atina’ya davet etti. [ Freeman(5) ]

Bazı kaynaklara göre, bir süre seyahat ettikten sonra Atina’ya gelmiş olabilir. Freeman(5), Kirk ve Raven(3) bu tahmin ve iddiaları tartıştıktan sonra, Anaxagoras’ın MÖ 500 ya da 499 yılında doğduğunu ve MÖ 480 yada 479 yılında Atina’ya geldiğini ve felsefe çalışmalarına başladığını kabul eder.

Kaynakça

(1) Laertius, D., Lives of Eminent Philosophers, Harvard University Press, 1970.
(2) Burnet, J., Early Greek Philosophy, London, 1975.(3) Kirk G., Raven J., The PreSocratic Philosophers, Cambridge, 1976.
(4) Copleston F., A History of Philosophy, Vol I, London 1956.
(5) Freeman K., PreSocratic Philosophers, Oxford, Basil Blackwell, 1966.

«
»