İran Felsefesi
İran topraklarında yaşayan halkların düşünce yaşamı.
İran felsefesi, ilkçağ felsefesinin kapsamı içindedir. İ.Ö. XV. yüzyılda baltık kıyılarından ve Güney Rusya’dan gelen ve kendilerine arya (soylu) adını veren insan toplulukları önce İran’ı, sonra Hindistan’ı ele geçirdiler. O çağda, şimdiki İran topraklarının güneyinde Pers, kuzeyinde de Meydalılar vardı. Kimi kaynaklar gerek Hint ve gerek İran’a Tanrı düşüncesinin bu gruplarca getirildiğini ilerisürmektedirler. Nitekim bu grupların Indra, Mitra ve Varuna adlı koruyucu tanrılarına eski Hint metinlerinde olduğu gibi, eski İran metinlerinde de rastlanmaktadır.
Bu sava göre aryaların Varuna’sı İran’da Ahura olmuştur. İlkçağ İran felsefesi de, çağdaşları gibi, totemcilik ve canlıcılıktan dönüşen dinsel bir felsefedir. İ.Ö. VI.-X yüzyıllar arasında yaşadığı sanılan büyük İranlı düşünür Zerdüşt‘ün kurduğu Mazdeizmden önce de ilkel bir Mazdeizm bulunduğu ve bu dinin daha sonra Parsîlik adını aldığı bir gerçektir. Zerdüşt, ekonomik yapıta çok önem veren gerçekçi bir düşünürdü. Ona göre, “gerçek dindarlık, oruçla ve tapınmayla değil, tarım çalışmalarıyla elde edilir. Ahura Mazda’nın bakışı her zaman çalışkan çiftçinin üstündedir“.
Bundan başka Mazdeizm, bir evrim dinidir. Zerdüşt’e göre dünya, evrim yasalarına bağlıdır ve insanlar bu evrimi gerçekleştirmek zorundadırlar. Fransız düşünürü Kont de Volney’in (1757-1820) ilerisürdüğüne göre, Musa’nın sanılan kutsal Tevrat, Musa’dan altı yüz sonra yazılmıştır ve temel düşünceleri bütünüyle Zerdüşt’ten alınmadır Paul-Masson Oursel gibi kimi düşünürler de Hİnt düşünceleri olan Jainizm ve Budizmde Zerdüşt temaları bulunduğunu ilerisürmekte de gizemciliğin (mistisizm) yer aldığını ve ruhun ölmezliğini, sonradan dirilme, Tanrı ve şeytan ikiliği gibi temel düşüncelerin dedirler.. Hıristiyanlıkta da yer almış bulunan; zerdüşt kaynağından yayıldığı üstünde birçok bilginler birleşmektedirler. Mazdeizmle birlikte İran topraklarına egemen olan Mitraizm (Mitra dini), hemen her dinin karşısında belirir. Mitraizm adı verilen İran gizemciliği aryaların (Hint-Avrupalılar) Tanrısı Mitra’ya dayanmaktadır.
Birçok dereceleri gerektiren ve dine girmek için bir erginleme törenini zorunlu kılan Mitraizmin ana düşüncesi evrensel kurtuluştur ve amacı insanları fizikötesi gizlere egemen kılarak ölümden önce mutlu etmektir. Fransız düşünürü Ernest Renan’a göre, “Hıristiyanlık meydana çıkmasaydı, bütün dünya Mitra dinini benimseyecekti“. Nitekim, Roma İmparatoru Commodus’un bile girdiği bu din, Hıristiyanlıkla V. yüzyıla kadar başarıyla savaşmıştır. Bütün dinleri birleştirerek bütün insanlığı tek ülküde toplamayı deneyen İranlı Mani’nin (216-276) etkili Manişeizmiyle birlikte tüm İran felsefesi, belli bir kaba toplumculuk karakteri göstermektedir. Özellikle İ.S. V. ve IX. yüzyıllarda eylemsel alana sıçrayan İran toplumculuğunun ana temaları insan eşitliği ve mal ortaklığıdır. V. yüzyılın sonralarına doğru ortaya çıkan Zerdüşt din adamı Mazdek’le 816 yılında Mazdek kalıntılarının başına geçerek Babekiye mezhebini kuran Babek, bu düşünceleri savunarak eylemsel alanda önemli başarılar kazanmışlardır. Nizamülmülk Siyasetname adlı yapıtında şöyle denmektedir:
“Mazdek, mal insanlar arasında ortaktır, diyordu. Çünkü insanlar, Tanrı’nın kulları ve âdem’in çocuklarıdır. Her biri ihtiyacına göre ötekinin malını kullanmalı ve hiç kimse bu haktan yoksun kalmamalıdır. Herkes malca eşit olmalıdır. Mazdek’in bu sözleri üzerine herkes malını ortaklığa koymuştu… Mazdek öldürüldükten sonra karısı Hurreme binti Kade, iki adamıyla birlikte Medayin’den kaçtı. Rey kasabasına giderek halkı hocasının yoluna çağırdı. Peşine takılanlara Hurrem-din adı verildi… Hurrem-dinliler her yana dağıldılar ve her kentte başka bir ad aldılar, her yerde de başkaldırdılar. Batinîler onlarla birlikte oldu, çünkü her iki mezhebin aslı birdir”.
İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar:
Yazının Etiketleri: İran Felsefesi, Mazdeizm, mazdeizm nedir nedir?, mazdeizm nedir?, Mitra, MİTRA DİNİ NEDİR nedir?, mitra dini nedir?, nedir?, Zerdüşt
